लेखकीय टिप्पणी
वैश्वीकरणको तीव्र उकालोमा दौडिरहेको आधुनिक शिक्षा र अझै पनि आधारभूत स्रोत–साधनको खोजीमा रहेको हाम्रो ग्रामीण शैक्षिक धरातलबीच एउटा गहिरो विरोधाभास छ । यही विरोधाभासको बीचमा कृत्रिम बौद्धिकता AI हाम्रो कक्षाकोठामा प्रवेश गरिरहेको छ । यो आलेख AIको पक्ष वा विपक्षमा गरिएको सामान्य बहस होइन । यो बदलिँदो समयसँगै शिक्षकको भूमिका, विद्यार्थीको भविष्य र शिक्षाको मानवीय चरित्रमाथि उठेका प्रश्नहरूको वैचारिक पुनरावलोकन हो । AIले शिक्षकलाई विस्थापित गर्छ कि अझ सक्षम बनाउँछ ? प्रविधिको पहुँचले शिक्षामा समानता ल्याउँछ कि नयाँ प्रकारको डिजिटल विभाजन जन्माउँछ ? यी प्रश्नहरूको उत्तर खोज्ने प्रयास नै यस आलेखको मूल उद्देश्य हो ।
सारांश
कृत्रिम बौद्धिकताको AI तीव्र विकासले विश्वको शिक्षण–सिकाइ प्रक्रियालाई अभूतपूर्व रूपमा प्रभावित गरिरहेको छ । पाठयोजना निर्माण, शिक्षण सामग्री तयारी, मूल्याङ्कन, अनुसन्धान, प्रशासनिक कामदेखि व्यक्तिगत सिकाइसम्म AI को प्रयोग विस्तार हुँदै गएको छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययन तथा विभिन्न शैक्षिक प्रतिवेदनहरूले AIले शिक्षकको समय बचत गर्ने, प्रशासनिक बोझ घटाउने र विद्यार्थीको व्यक्तिगत सिकाइलाई सहजीकरण गर्ने सम्भावना देखाएका छन् । यस अर्थमा शिक्षकको प्रतिस्पर्धीभन्दा बढी सहयोगी प्रविधि बन्न सक्छ ।
तर नेपालको यथार्थ फरक छ । विश्वका विकसित मुलुकका कक्षाकोठा स्मार्ट बोर्ड, उच्चगतिको इन्टरनेट र AI ट्युटरको प्रयोगतर्फ अघि बढिरहेका बेला नेपालका धेरै ग्रामीण सामुदायिक विद्यालय अझै विद्युत्, इन्टरनेट, कम्प्युटर र पर्याप्त डिजिटल सामग्रीको अभावसँग जुधिरहेका छन् । यस्तो अवस्थामा AI को प्रवेशले शिक्षकलाई विस्थापित गर्नेभन्दा पनि प्रविधि प्रयोग गर्न सक्ने र नसक्ने शिक्षक तथा विद्यार्थीबीच नयाँ खाडल सिर्जना गर्ने जोखिम बढाउँछ ।
त्यसैले नेपालको शिक्षा क्षेत्रमा AIभित्र्याउनु भनेको केवल प्रविधि भित्र्याउनु होइन; यससँगै पूर्वाधार, डिजिटल साक्षरता, शिक्षक तालिम, नैतिकता, समान पहुँच र नीतिगत कार्यान्वयनको प्रश्न पनि जोडिएको छ ।
मुख्य शब्दहरूः कृत्रिम बौद्धिकता, AI, सामुदायिक विद्यालय, शिक्षक, डिजिटल साक्षरता, डिजिटल विभाजन, शैक्षिक रूपान्तरण ।
१. परिचय : कक्षाकोठामा प्रवेश गर्दै गरेको नयाँ युग
केही वर्षअघिसम्म कृत्रिम बौद्धिकता विज्ञान र प्रविधिको सीमित संसारभित्रको विषय थियो । आज भने यसको प्रभाव हाम्रो दैनिक जीवनदेखि विद्यालयको कक्षाकोठासम्म आइपुगेको छ । विद्यार्थीले प्रश्नको उत्तर खोज्न ब्क्ष् प्रयोग गरिरहेको छ । शिक्षकले पाठयोजना बनाउन AI को सहायता लिइरहेका छन् । प्रश्नपत्र, शिक्षण सामग्री, प्रस्तुति, अनुवाद र मूल्याङ्कनका काममा समेत यसको प्रयोग बढिरहेको छ ।
यसले एउटा असहज तर अपरिहार्य प्रश्न जन्माएको छ । “यदि मेसिनले शिक्षकले गर्ने धेरै काम गर्न सक्छ भने भविष्यमा शिक्षकको आवश्यकता के रहन्छ ?” तर प्रश्न सायद यति मात्र होइन । सहि प्रश्न त यो हो । “शिक्षकले गर्न नसक्ने के काम AI ले गर्न सक्छ, रAI ले गर्न नसक्ने के कुरा शिक्षकले गर्न सक्छ ?” AI ले सूचना दिन सक्छ, तर प्रेरणा दिन सक्दैन । यसले उत्तर दिन सक्छ, तर विद्यार्थीको मौन पीडा पढ्न सक्दैन । यसले पाठयोजना बनाउन सक्छ, तर कमजोर विद्यार्थीको आँखामा लुकेको डर बुझ्न सक्दैन ।
यसले तथ्य सम्झाउन सक्छ, तर असफलतापछि उठ्ने साहस सिकाउन सक्दैन । त्यसैले शिक्षामा AI को बहस अन्ततः प्रविधिको बहस मात्र होइन; मानवीयताको भविष्यको बहस पनि हो ।
२. विश्वव्यापी परिवेश : AI सँगै बदलिँदै गरेको शिक्षा
विश्वका विद्यालय र विश्वविद्यालयहरूमा AI को प्रयोग तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको छ । विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनहरूले विद्यार्थी र शिक्षक दुवैमा जेनेरेटिभ AI को प्रयोग उल्लेखनीय रूपमा बढिरहेको देखाएका छन् ।
Digital Education Council लगायतका अध्ययनहरूमा उच्च शिक्षाका ठूलो संख्याका विद्यार्थीहरूले आफ्नो अध्ययनमा AI उपकरण प्रयोग गर्न थालेको देखिन्छ । त्यसैगरी, शिक्षकहरूले पाठयोजना, शिक्षण सामग्री, प्रश्न निर्माण र प्रशासनिक कार्यमा AI को सहायता लिन थालेका छन् ।
यसको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष समयको बचत हो । यदि AI ले शिक्षकको दोहोरिने प्रशासनिक कामको केही हिस्सा घटाइदिन्छ भने त्यो बचत भएको समय विद्यार्थीको अनुहार हेर्न, उसको समस्या बुझ्न र व्यक्तिगत मार्गदर्शन गर्न प्रयोग गर्न सकिन्छ ।
यहीँ AI को वास्तविक सम्भावना देखिन्छ । AI ले शिक्षकको समय खोस्ने होइन, शिक्षकलाई विद्यार्थीका लागि थप समय दिने माध्यम बन्न सक्छ । तर यसको अर्को पाटो पनि छ । AI को अत्यधिक निर्भरताले विद्यार्थीको आलोचनात्मक सोच, सिर्जनशीलता, मौलिक लेखन र समस्या समाधान गर्ने क्षमतामा असर पार्न सक्छ । तयार उत्तरको सहज उपलब्धताले प्रश्न गर्ने संस्कार कमजोर पार्न सक्छ । ज्ञान खोज्ने प्रविधि शक्तिशाली हुँदै जाँदा ज्ञान निर्माण गर्ने मानवीय क्षमता कमजोर हुनु हुँदैन ।
३. नेपालको धरातल :
जहाँ AI भन्दा पहिले इन्टरनेट चाहिन्छ । विश्वका कतिपय विद्यालयमा AI ट्युटर र स्मार्ट कक्षाकोठाको चर्चा भइरहँदा नेपालको ग्रामीण विद्यालयमा अझै एउटा शिक्षकको पहिलो प्रश्न हुन सक्छ । “आज इन्टरनेट चल्छ कि चल्दैन?” कतिपय विद्यालयमा कम्प्युटर छन् तर नियमित विद्युत् छैन । इन्टरनेट छ तर स्थिर छैन । इन्टरनेट छ भने पनि पर्याप्त उपकरण छैनन् । उपकरण छन् भने पनि प्रयोग गर्ने सीप र तालिमको अभाव छ । यही हाम्रो वास्तविकता हो ।
सहरका सुविधा सम्पन्न विद्यालयमा विद्यार्थीले AI को प्रयोगबाट व्यक्तिगत सिकाइको अवसर पाइरहँदा ग्रामीण सामुदायिक विद्यालयका विद्यार्थीले अझै पाठ्यपुस्तक, कालोपाटी र सीमित शैक्षिक सामग्रीमै निर्भर रहनुपरेको अवस्था छ ।
त्यसैले नेपालमा AI को बहस गर्दा एउटा कुरा बिर्सन हुँदैन । डिजिटल प्रविधिले समानता ल्याउन सक्छ, तर असमान पहुँचमा प्रयोग भयो भने यसले असमानतालाई अझ गहिरो बनाउन सक्छ ।
यदि AI केवल स्रोत सम्पन्न विद्यालयका विद्यार्थीको पहुँचमा सीमित भयो भने शिक्षा क्षेत्रमा पहिलेदेखि रहेको वर्गीय र भौगोलिक विभाजन नयाँ डिजिटल रूप धारण गर्नेछ ।
४. शिक्षक : प्रविधिको प्रतिस्पर्धी होइन, मानवीय पुल
शिक्षक र AI लाई प्रतिस्पर्धीका रूपमा हेर्नु नै सायद हाम्रो पहिलो भूल हो । शिक्षक ज्ञानको स्रोत मात्र होइन । शिक्षक एउटा मानवीय सम्बन्ध हो । कहिलेकाहीँ विद्यार्थीले प्रश्नको उत्तर खोजेको हुँदैन । उसले आफूलाई कसैले सुनिदियोस् भन्ने चाहेको हुन्छ ।
कहिलेकाहीँ विद्यार्थीको कमजोर नतिजा उसको बौद्धिक कमजोरी होइन; घरको आर्थिक अवस्था, पारिवारिक तनाव, आत्मविश्वासको कमी वा सामाजिक परिस्थितिको परिणाम हुन सक्छ । AI ले उत्तरको ढाँचा पहिचान गर्न सक्छ । तर शिक्षकले विद्यार्थीको जीवनको कथा बुझ्न सक्छ । यही कारणले AI जति शक्तिशाली बन्दै गए पनि शिक्षकको मानवीय भूमिका समाप्त हुँदैन ।
बरु भविष्यको शिक्षक अझ फरक हुनेछ । उहाँ केवल पाठ पढाउने व्यक्ति हुनुहुने छैन । उहाँ प्रविधि र मानवीयताको बीचमा पुल बनाउने व्यक्ति हुनुहुनेछ ।
५. वास्तविक जोखिम ः शिक्षक विस्थापन होइन, डिजिटल विभाजन
AI का कारण शिक्षकको रोजगारी समाप्त हुन्छ भन्ने डर स्वाभाविक भए पनि नेपालको सन्दर्भमा अझ गम्भीर जोखिम अर्को छ । त्यो हो । “प्रविधि जानेका र प्रविधि नजानेका शिक्षकबीचको दूरी ।” एक शिक्षकले AI को सहायता लिएर केही मिनेटमै राम्रो पाठयोजना, शिक्षण सामग्री र अभ्यास तयार गर्न सक्छन् । अर्को शिक्षकले त्यही काम गर्न घण्टौँ खर्च गर्नुपर्ने हुन सक्छ ।
एक विद्यार्थीले AIबाट अतिरिक्त अभ्यास, व्यक्तिगत प्रतिक्रिया र विविध सामग्री पाउन सक्छ । अर्को विद्यार्थीले त्यसको नामसमेत नसुनेको हुन सक्छ । यसरी प्रविधि आफैं समस्या होइन । प्रविधिमा असमान पहुँच समस्या हो । त्यसैले AI को युगमा शिक्षकलाई प्रतिस्पर्धामा उभ्याउने होइन, सबै शिक्षकलाई एउटै सुरुवाती रेखामा ल्याउने वातावरण निर्माण गर्नु राज्यको दायित्व हो ।
६. AI र प्राज्ञिक इमानदारी : सजिलो उत्तरको कठिन प्रश्न
AI ले गृहकार्य सजिलो बनाउन सक्छ । निबन्ध लेख्न सक्छ । प्रश्नको उत्तर दिन सक्छ । तर यही सहजताले शिक्षाको एउटा आधारभूत प्रश्न उठाएको छ । “विद्यार्थीले सिकिरहेको छ कि केवल उत्तर प्राप्त गरिरहेको छ ?” यदि विद्यार्थीले आफ्नो सोच, अनुभव र तर्क प्रयोग नगरी AI बाट तयार उत्तर मात्र बुझाउँछ भने अंक त प्राप्त होला, तर सिकाइ हराउन सक्छ । त्यसैले ब्क्ष् को युगमा मूल्याङ्कन प्रणाली पनि बदलिनुपर्छ ।
केवल घरमा लेखेर ल्याएको गृहकार्य पर्याप्त नहुन सक्छ । कक्षाकोठामा लेखन, मौखिक प्रस्तुति, परियोजना, छलफल, व्यवहारिक कार्य र विद्यार्थीको सोच्ने प्रक्रियामा आधारित मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ । हामीले ब्क्ष् लाई प्रतिबन्ध लगाएर मात्र समस्या समाधान गर्न सक्दैनौँ । ब्क्ष् प्रयोग गर्न सिकाउनेसँगै ब्क्ष् को दुरुपयोग नगर्न सिकाउनु पनि शिक्षाको जिम्मेवारी हो ।
७. अबको बाटो : AI भित्र्याउने कि पहिले आधार तयार गर्ने ? नेपालमा ब्क्ष् आधारित शिक्षा प्रभावकारी बनाउन सात विषयमा विशेष ध्यान आवश्यक देखिन्छ ।
१. डिजिटल पूर्वाधार
प्रत्येक सामुदायिक विद्यालयमा सुपथ विद्युत्, भरपर्दो इन्टरनेट, आवश्यक उपकरण र डिजिटल शैक्षिक सामग्रीको पहुँच सुनिश्चित गरिनुपर्छ ।
२. शिक्षकको व्यावहारिक तालिम
तालिम कागजी प्रमाणपत्रमा सीमित हुनु हुँदैन । शिक्षकले आफ्नै मोबाइल वा कम्प्युटरबाट ब्क्ष् प्रयोग गरेर पाठयोजना, सामग्री निर्माण र मूल्याङ्कन गर्न सक्ने हुनुपर्छ ।
३. स्पष्ट AI आचारसंहिता
AI को प्रयोग कहाँ उचित छ र कहाँ अनुचित भन्ने स्पष्ट नियम विद्यालय तहदेखि नै आवश्यक छ ।
४. डिजिटल विभाजनको अन्त्य
सहर र गाउँ, निजी र सामुदायिक विद्यालय तथा पहुँच भएका र पहुँचविहीन विद्यार्थीबीचको प्रविधिगत दूरी घटाउन विशेष कार्यक्रम आवश्यक छ ।
५. नीतिको प्रभावकारी कार्यान्वयन
AI सम्बन्धी नीति कागजमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन । स्थानीय तहसम्म पुग्ने र विद्यालयमा देखिने परिणाममा आधारित अनुगमन आवश्यक छ ।
६. शिक्षकको सम्मान र उत्प्रेरणा
प्रविधिमैत्री बन्ने क्रममा शिक्षकलाई दोष दिने होइन, सिक्ने अवसर, समय र प्रोत्साहन दिनुपर्छ ।
७. समुदायको सहभागिता
विद्यालय, स्थानीय सरकार, अभिभावक, शिक्षक, विद्यार्थी र युवा पुस्ताबीच सहकार्य गरेर स्थानीय आवश्यकता अनुकूल डिजिटल शिक्षा विकास गर्नुपर्छ ।
८. निष्कर्ष
प्रश्न AI को होइन, हाम्रो तयारीको हो कृत्रिम बौद्धिकता अब हाम्रो ढोकाबाहिर उभिएको सम्भावना मात्र होइन। यो हाम्रो कक्षाकोठाभित्र प्रवेश गरिसकेको वास्तविकता हो ।
यसलाई रोक्न सकिँदैन । तर यसलाई कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने निर्णय हामीले गर्न सक्छौँ । AI शिक्षकको प्रतिस्पर्धी बन्ने कि सहयोगी भन्ने कुरा ब्क्ष् ले होइन, हामीले निर्धारण गर्नेछौँ । यदि हामीले शिक्षकलाई प्रविधि सिकायौँ, पूर्वाधार दियौँ, विद्यार्थीलाई आलोचनात्मक सोच सिकायौँ र AI प्रयोगका लागि नैतिक आधार निर्माण ग¥यौँ भने AI शिक्षाको शक्तिशाली सहयोगी बन्न सक्छ । तर यदि प्रविधि केही विद्यालय र केही विद्यार्थीको पहुँचमा मात्र सीमित भयो भने यसले शिक्षा सुधार्नेभन्दा पहिले नै रहेको असमानतालाई अझ गहिरो बनाउन सक्छ ।
अन्ततः प्रश्न यो होइन । “AIले शिक्षकलाई विस्थापित गर्छ कि गर्दैन ?” कुरो कुरा त यो पो हो । “AIआएको संसारमा हामी कस्तो शिक्षक, कस्तो विद्यार्थी र कस्तो शिक्षा निर्माण गर्न चाहन्छौँ ?” सायद भविष्यको उत्कृष्ट कक्षाकोठा त्यो हुनेछैन जहाँ सबैभन्दा धेरै प्रविधि हुनेछ । सबैभन्दा उत्कृष्ट कक्षाकोठा त्यो हुनेछ, जहाँ प्रविधिले शिक्षकको हात बलियो बनाउनेछ, विद्यार्थीको सोच स्वतन्त्र बनाउनेछ र शिक्षाको केन्द्रमा अन्ततः मानिस नै रहनेछ ।
किनकि मेसिनले बुद्धि दिन सक्छ,तर शिक्षाको आत्मा अझै पनि मान्छेकै हातमा छ । अस्तु !
(अधिकारी लेखक, पत्रकार तथा सामुदायिक विद्यालयका शिक्षक हुन् )