मानिसको जीवनको वास्तविक मूल्य उसले कति वर्ष बाँचेको छ भन्ने कुराले मात्र निर्धारण गर्दैन । उसले आफ्नो जीवनकालमा समाजका लागि के ग¥यो, कति मानिसको जीवनमा सकारात्मक प्रभाव पा¥यो, कति ज्ञान बाँड्यो, कति दुःखीको पीडा सुन्यो र भावी पुस्ताका लागि कस्तो बाटो छाडेर गयो भन्ने कुराले उसको जीवनको सार्थकता निर्धारण गर्छ । यही अर्थमा हेर्दा स्वर्गीय श्री शोभाभक्त पन्त एउटा शिक्षक मात्र नभई शिक्षा, सामाजिक सेवा, संगीत, संस्कार र मानवीय संवेदनाका क्षेत्रमा आफ्नो अमिट छाप छाडेर जानुभएको कर्मयोगी व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो । यस दुःखद तथा भावुक क्षणमा उहाँलाई सम्झँदा मन अत्यन्त भारी हुन्छ । शरीरले हामीलाई छाडेर गए पनि असल मानिसका कर्महरू कहिल्यै मर्दैनन् । उहाँले पढाएका विद्यार्थी, उहाँले निर्माणमा सहयोग गरेका बाटाघाटा तथा पुल, उहाँले स्थापना गर्नुभएको अक्षय कोष, उहाँको संगीतप्रतिको प्रेम र उहाँबाट पाएको आत्मीयता नै आज उहाँको जीवित स्मारक बनेका हो ।
कालीभक्त पन्त कृष्ण पन्तको कोखमा जन्मिएको एउटा शिक्षाप्रेमी व्यक्तित्व
साहित्यकार, कवि तथा भाषा–साहित्यका अन्वेषक कालीभक्त र कृष्णा पन्तका छ भाइ छोरामध्ये शोभाभक्त पन्त राइला छोरा हुनुहुन्थ्यो । बि.स. १९९९ माघ ०२ गते पर्बत लिमिठानामा भएको थियो । मृत्यु २०८३ भाद्र २४ गते काठमाडौंमा भएको थियो । ज्ञान, साहित्य र संस्कृतिसँग नजिक रहेको पारिवारिक वातावरणले उहाँको व्यक्तित्व निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको पाइन्छ । उहाँले अंग्रेजी विषयमा बी.ए. तथा बी.एड. शिक्षा हासिल गर्नुभएको थियो । त्यस समय ग्रामीण परिवेशमा उच्च शिक्षा हासिल गर्नु आफैँमा चुनौतीपूर्ण कुरा थियो । तर उहाँले शिक्षालाई आफ्नो व्यक्तिगत उन्नतिको माध्यम मात्र नबनाई त्यसलाई समाज र राष्ट्र सेवाको माध्यम बनाउनुभयो । वि.सं. २०२० सालमा फलेवास, पर्वतस्थित भवानी विद्यापीठबाट विद्यालयकै पहिलो एस.एल.सी. परीक्षार्थीका रूपमा परीक्षा दिई उत्तीर्ण हुने विद्यार्थी बन्नुभएको तथ्य उहाँको शैक्षिक यात्राको महत्वपूर्ण उपलब्धि हो । त्यही शैक्षिक यात्राले उहाँलाई पछि धेरै विद्यार्थीका लागि गुरु बन्ने अवसर प्रदान ग¥यो ।
शिक्षण सेवामा समर्पित जीवन
शोभाभक्त पन्तको जीवनको ठूलो हिस्सा शिक्षण सेवामा बित्यो । पर्वतका मल्लाज, खाल्टे, लिमिठाना मिडल स्कुल लगायतका क्षेत्रमा उहाँले तीन दशकभन्दा लामो समयसम्म शिक्षक तथा प्रधानाध्यापकका रूपमा सेवा गर्नुभयो । शिक्षण उहाँका लागि जागिर मात्र थिएन; यो समाजप्रतिको जिम्मेवारी थियो । उहाँका लागि विद्यालय केवल चार पर्खालभित्रको संस्था थिएन । विद्यालय भनेको विद्यार्थीको व्यक्तित्व निर्माण गर्ने ठाउँ हो भन्ने उहाँको व्यवहारबाट देखिन्थ्यो। विषयगत ज्ञानसँगै अनुशासन, नैतिकता, सामाजिक जिम्मेवारी र मानवीय व्यवहार सिकाउनु उहाँको शिक्षणको विशेषता थियो । उहाँले अंग्रेजी विषय पढाउनुभयो, तर उहाँका विद्यार्थीहरूले उहाँबाट अंग्रेजीभन्दा धेरै कुरा सिके—जीवनलाई कसरी हेर्ने, अरूको कुरा कसरी सुन्ने, समस्या परेको मानिसलाई कसरी सहयोग गर्ने र आफ्नो ज्ञान समाजका लागि कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने कुरा उहाँबाट सिकेको देखिन्छ ।
विद्यार्थीप्रतिको माया र अक्षय कोष
असल शिक्षकको पहिचान उसले कक्षामा पढाएको पाठबाट मात्र हुँदैन; विद्यार्थीको भविष्यप्रतिको उसको चिन्ताबाट पनि हुन्छ । शोभाभक्त पन्तमा यही गुण गहिरो रूपमा रहेको थियो । विद्यालयमा अध्ययन गर्ने जेहेन्दार तर आर्थिक रूपमा कमजोर विद्यार्थीलाई सहयोग पुगोस् भन्ने उद्देश्यले उहाँले खाल्टे, पर्वतको विद्यालयमा आफ्नै पहलमा अक्षय कोष स्थापना गरेर छाड्नुभएको थियो । यो कार्य उहाँको दूरदर्शी सोचको उदाहरण हो । आफूले कमाएको ज्ञान र अनुभव मात्र होइन, आफ्नो स्रोत र सामथ्र्यसमेत भावी पुस्ताका लागि छाडेर जाने व्यक्तित्व विरलै पाइन्छ । उहाँले स्थापना गर्नुभएको अक्षय कोषले उहाँको अनुपस्थितिमा पनि विद्यार्थीलाई सहयोग गर्ने आधार तयार गरेको छ । यस अर्थमा उहाँको सेवा उहाँको जीवनकालमा मात्र सीमित रहेन; भावी पुस्तासम्म विस्तार भएको छ ।
संगीत र गायनमा पनि उत्तिकै रुचि
शोभाभक्त पन्तको व्यक्तित्वको अर्को सुन्दर पक्ष उहाँको संगीत र गायनप्रतिको गहिरो रुचि थियो । उहाँ हार्मोनियम बजाउन र गीत गाउन निकै रुचाउनुहुन्थ्यो । विद्यालयका सांस्कृतिक कार्यक्रमदेखि स्थानीय, जिल्लास्तरीय र अन्य सांस्कृतिक गतिविधिसम्म उहाँ सक्रिय रहनुहुन्थ्यो । विद्यार्थीलाई पढाइप्रति आकर्षित बनाउन र उनीहरूको मनोवैज्ञानिक तथा सिर्जनात्मक विकासका लागि उहाँले हरेक शुक्रबार आफैँ हार्मोनियम बजाएर गीत गाउने गरेको स्मरण गरिन्छ । अहिलेको अभ्यासमा भन्नुपर्दा उहाँले शिक्षालाई केवल पाठ्यपुस्तकमा सीमित गर्नुभएन; संगीत, संस्कृति र मनोरञ्जनलाई पनि शिक्षाको अभिन्न हिस्सा बनाउनुभयो । उहाँमा राम्रो गायन प्रतिभा थियो । उहाँलाई रेडियो नेपालमा गएर गीत गाउनुपर्छ भन्ने सुझावसमेत दिइएको थियो । तर उहाँले व्यक्तिगत प्रसिद्धि वा लोकप्रियताभन्दा आफ्नो शिक्षकको भूमिकालाई नै प्राथमिकता दिनुभयो । यो उहाँको सरलता, आत्मसन्तुष्टि र सेवाभावको उदाहरण हो ।
सबैको कुरा सुन्ने सरल र सहयोगी स्वभाव
शोभाभक्त पन्तलाई सम्झने परिवारका सदस्य तथा उहाँलाई नजिकबाट चिन्नेहरूको अनुभवमा उहाँ अत्यन्तै सरल, सहयोगी र सबैको कुरा सुन्ने व्यक्ति हुनुहुन्थ्यो । उहाँको व्यवहारमा ‘ठूलो’ र ‘सानो’ भन्ने विभाजन थिएन । मानिसको सामाजिक हैसियत, पद वा आर्थिक अवस्था हेरेर व्यवहार गर्ने उहाँको स्वभाव थिएन। समस्या लिएर आउने जोसुकैको कुरा ध्यानपूर्वक सुन्ने र सम्भव भएसम्म समाधानका लागि पहल गर्ने उहाँको विशेषता थियो । परिवारका सदस्यले सुनाएको एउटा प्रसंगले उहाँको यही स्वभावलाई स्पष्ट पार्छ। गाउँमा पुल निर्माणको आवश्यकता रहेको कुरा उहाँलाई एकपटक बताइएपछि उहाँले तत्काल सम्बन्धित व्यक्तिलाई फोन गर्नुभयो। पुल नबन्दासम्म निरन्तर पहल र चासो राख्नुभयो। अन्ततः पुल निर्माण भयो र त्यस क्षेत्रका मानिसहरूको आवतजावत सहज बन्यो । त्यतिमै उहाँको योगदान रोकिएन। पुलदेखि पिच सडकसम्म पुग्ने पैदलमार्ग निर्माणका लागि पनि उहाँले आफूले पढाएका विद्यार्थीमध्ये बजेट विभागमा रहेका व्यक्तिसँग समन्वय गरी बजेट निकासा तथा निर्माण प्रक्रियामा पहल गर्नुभयो। यसरी उहाँले आफ्नो व्यक्तिगत सम्बन्ध र प्रभावलाई आफ्नै फाइदाका लागि नभई समुदायको हितका लागि प्रयोग गर्नुभयो । विडम्बना, अरूका लागि जीवनभर काम गर्ने यस्ता व्यक्तिलाई उहाँ जीवित छँदै पर्याप्त रूपमा सम्मान गर्न नसकेको अनुभूति हुन्छ । तर उहाँले पाउनुपर्ने सबैभन्दा ठूलो सम्मान समाज र विद्यार्थीको स्मृतिमा रहेको छ ।
विद्यार्थीका आँखामा प्रिय ‘शोभा सर’
असल शिक्षकको मृत्यु भएपछि उसको वास्तविक परिचय उसका विद्यार्थीहरूको स्मृतिबाट प्राप्त हुन्छ । उहाँका पूर्वविद्यार्थी संस्मरणले यही कुरा देखाउँछ ।
श्री जनज्योति माध्यमिक विद्यालय, खाल्टे, पर्वतमा अंग्रेजी विषय अध्यापन गर्नुभएको थियो । उहाँका लागि शोभाभक्त सर एउटा विषय पढाउने शिक्षक मात्र हुनुहुन्नथ्यो, उहाँ एक असल गुरु हुनुहुन्थ्यो ।
एक बिद्यार्थी धेरै लामो समयपछि वि.सं. २०७९ सालको पुस महिनातिर रुम्टा–फलेवास जोड्ने झोलुङ्गे पुल तरेर कालीगण्डकीमा नुहाउन जाने क्रममा गुरु शोभाभक्त पन्तको घर बाटोकै छेउमा रहेको थाहा पाएको स्मरण गर्नुभएको छ । ‘गुरुको घर यतै रहेछ, भेट गरेर जानुपर्छ’ भन्ने भावनाले उहाँ दुई कदम अगाडि बढ्नुभएको थियो । त्यही बेला एकजना आमा बाहिर निस्कनुभयो । शोभा सरको घर सोध्दा आमाले घर चिनाइदिनुभयो, तर उहाँ फलोअपका लागि काठमाडौं जानुभएको जानकारी दिनुभयो । गुरुलाई भेट्ने त्यो चाहना पूरा हुन सकेन। तर कहिलेकाहीँ अधुरो भेट नै सबैभन्दा गहिरो स्मृति बनेर जीवनभर रहन्छ । उहाँसँग प्रत्यक्ष भेट हुन नसकेको त्यो क्षण आज उहाँको निधनपछि झन् मार्मिक बनेको छ ।
लिमिठानासम्म फैलिएको शिक्षण यात्रा
शोभाभक्त पन्तले अमर मिडिल स्कुल, लिमिठानामा समेत अध्यापन गर्नुभएको थियो । यसबाट उहाँको शिक्षण यात्रा पर्वतका विभिन्न विद्यालय र समुदायसम्म फैलिएको देखिन्छ । उहाँले पढाएका विद्यार्थी आज विभिन्न क्षेत्रमा पुगेका हो । उनीहरूका जीवनमा उहाँले दिएको ज्ञान, अनुशासन र प्रेरणाको प्रभाव प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कायम छ । शिक्षकको वास्तविक सफलता यही हो कि कुनैपनी व्यक्तिको उपस्थिति विद्यालयबाट हराएपछि पनि उसको प्रभाव विद्यार्थीको जीवनमा रहिरहन्छ ।
समाजका लागि बाँच्ने मानिस
शोभाभक्त पन्तको जीवनलाई समग्रतामा हेर्दा उहाँमा तीनवटा प्रमुख पक्ष स्पष्ट देखिन्छन् । ती हुन ः शिक्षक, संस्कृतिकर्मी र समाजसेवी, शिक्षकका रूपमा उहाँले तीन दशकभन्दा बढी समय विद्यार्थीलाई ज्ञान दिनुभयो । संगीतकर्मीका रूपमा उहाँले विद्यालय र समुदायमा सांस्कृतिक चेतना जगाउनुभयो । समाजसेवीका रूपमा उहाँले पुल, बाटो र विद्यार्थीको शैक्षिक भविष्यका लागि योगदान गर्नुभयो । उहाँले गरेका यी काम प्रचारका लागि थिएनन् । त्यसैले उहाँको योगदानको ठूलो हिस्सा औपचारिक अभिलेखभन्दा मानिसहरूको सम्झनामा सुरक्षित छ । आज उहाँलाई सम्झँदा उहाँको जीवनले हामीलाई एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ—असल कामको मूल्य तत्काल प्राप्त हुने सम्मानमा होइन, त्यसले अरूको जीवनमा ल्याउने परिवर्तनमा हुन्छ ।
एउटा युगको अन्त्य
शोभाभक्त पन्तको निधन एउटा परिवारले आफ्नो प्रिय सदस्य गुमाउनु मात्र होइन; उहाँसँग जोडिएका विद्यार्थी, सहकर्मी, आफन्त र समुदायले एउटा अनुभवी, सरल र कर्मठ व्यक्तित्व गुमाउनु हो । नेपालले एउटा मेहनती शिक्षक, असल शिक्षाविद्, संगीतप्रेमी संस्कृतिकर्मी र सहयोगी सामाजिक व्यक्तित्व गुमाएको छ । परिवारका लागि यो अपूरणीय क्षति हो । उहाँकी धर्मपत्नी खेमकुमारी पन्त, छोरा मनोज, छोरीहरू सञ्जु, मञ्जु, बिन्दु र सिन्धु, नाति–नातिनीहरू तथा सम्पूर्ण परिवारजन, आफन्तजनका लागि उहाँको अभाव सधैँ महसुस भइरहनेछ । तर मानिस भौतिक रूपमा संसारबाट बिदा भए पनि उहाँका असल कर्महरूले अमर बनाउँने छ । पन्तले पढाएका विद्यार्थीहरू, उहाँले स्थापना गरेको अक्षय कोष, उहाँको पहलमा बनेका संरचना, उहाँका सांगीतिक सम्झना र उहाँबाट प्रेरणा पाएका मानिसहरू नै उहाँको जीवनको अमर परिचय हुन् ।
शोभाभक्त पन्तको जीवनलाई केवल एउटा शिक्षकको सेवाकालका रूपमा हेर्नु उहाँको योगदानलाई सीमित गर्नु हुनेछ । उहाँले शिक्षा, संगीत, संस्कृति, सामाजिक सेवा र समुदाय विकासका क्षेत्रमा छोडेर जानुभएको योगदान उहाँको वास्तविक विरासत हो । उहाँले विद्यालयमा पढाएका विद्यार्थीहरू आज समाजका विभिन्न क्षेत्रमा छन । उहाँले सिकाएका ज्ञान, अनुशासन, नैतिकता र मानवताका मूल्यहरू उहाँका विद्यार्थीहरूको व्यवहारमा निरन्तर बाँचिरहेको छ । उहाँले स्थापना गर्नुभएको अक्षय कोषले भावी पुस्ताका विद्यार्थीलाई सहयोग गरिरहनेछ । उहाँले पहल गरेका बाटा र पुलहरूले स्थानीय मानिसको दैनिक जीवनलाई सहज बनाइरहने छ । उहाँले गाएका गीतहरू र बजाएको हार्मोनियमको धुन उहाँलाई सम्झनेहरूको मनमा सधैँ गुन्जिरहने छन । त्यसैले उहाँको भौतिक शरीर हामीमाझ नरहे पनि उहाँको कर्म, विचार, योगदान र स्मृति हामीमाझ जीवित रहनेछ ।
उहाँको स्मृतिप्रति नतमस्तक हुँदै भावपूर्ण श्रद्धासुमन अर्पण गर्दछौँ ।
