सम्पादकीय। हरित क्रान्ति अब केवल कृषि उत्पादन बढाउने विषय रहेन । यो खाद्य सुरक्षा, रोजगारी, वातावरण संरक्षण, स्वच्छ ऊर्जा, उद्यमशीलता र समग्र आर्थिक समृद्धिसँग जोडिएको राष्ट्रिय अभियान बन्नुपर्ने विषय हो । नेपालको जलस्रोत, कृषि र प्राकृतिक स्रोतको उच्चतम उपयोग गर्दै हरित क्रान्तिमार्फत आर्थिक समृद्धिको यात्रा तय गर्नुपर्ने आवश्यकताका विषयमा अब राजनीतिक दल, सरकार सहित सरोकारवालाहरुले ध्यान दिनु पर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ । यो बहसलाई राजनीतिक भाषणमा सीमित नराखी राष्ट्रिय विकासको ठोस कार्यदिशा बनाउन आवश्यक छ । सन् १९६० को दशकमा विश्वमा सुरु भएको हरित क्रान्तिले उन्नत बीउ, रासायनिक मल, सिँचाइ र कृषि प्रविधिको प्रयोगबाट खाद्यान्न उत्पादनमा ठूलो वृद्धि ग¥यो । विश्वका धेरै मुलुकमा भोकमरी घटाउन यसको महत्वपूर्ण योगदान रह्यो । तर त्यससँगै रासायनिक मल र विषादीको अत्यधिक प्रयोग, माटोको क्षयीकरण, भूमिगत पानीको दोहन, जैविक विविधताको ह्रास र परम्परागत बीउको लोपजस्ता समस्या पनि देखिए । त्यसैले आज नेपालले त्यही पुरानो मोडलको अन्धानुकरण होइन, दिगो र आधुनिक हरित क्रान्ति खोज्नुपर्छ ।
नेपालसँग यसका लागि आधार नै आधार छन् । हिमालदेखि तराईसम्मको विविध भूगोल, जैविक विविधता, प्रशस्त जलस्रोत, उर्वर भूमि, मौलिक बीउ, जडीबुटी, फलफूल, पशुपालन र कृषि पर्यटनका सम्भावना छन् । समस्या स्रोतको कमी होइन, स्रोतलाई उत्पादन, प्रविधि र बजारसँग जोड्न नसक्नु हो । आज लाखौँ नेपाली युवा रोजगारीका लागि विदेशिएका छन् । गाउँमा खेत बाँझिँदै छन्, उत्पादन घट्दैछ र खाद्यान्न तथा कृषि उपज आयात बढ्दैछ । यस्तो अवस्थामा हरित क्रान्तिको अर्थ केवल खेतमा धेरै धान फलाउनु होइन । बाँझो जमिनलाई उत्पादनमा फर्काउनु, युवालाई कृषिमा आकर्षित गर्नु, किसानलाई उद्यमी बनाउनु र कृषि उत्पादनलाई उद्योग तथा बजारसँग जोड्नु हो । यसका लागि पहिलो प्राथमिकता कृषि आधुनिकीकरण हुनुपर्छ । सिँचाइ, उन्नत तर स्थानीय वातावरणअनुकूल बीउ, कृषि यान्त्रिकीकरण, माटो परीक्षण, प्रविधिमा आधारित खेती र किसानलाई सहज ऋण आवश्यक छ । दोस्रो, उत्पादनको सुनिश्चित बजार र उचित मूल्य चाहिन्छ । किसानले उत्पादन गरेपछि बजार नपाउने र बिचौलियाले मूल्य निर्धारण गर्ने अवस्था अन्त्य नगरेसम्म कृषि क्रान्ति सम्भव छैन । त्यससँगै नेपालको अर्को ठूलो शक्ति जलविद्युत् हो । स्वच्छ विद्युतलाई कृषि, सिँचाइ, कृषि प्रशोधन, चिस्यान केन्द्र, विद्युतीय यातायात र उद्योगसँग जोड्न सकिन्छ । जलविद्युत् उत्पादन गर्ने नेपालले विद्युत् खपत गरेर कृषि उत्पादन बढाउने र कृषि उत्पादनलाई उद्योगमा रूपान्तरण गर्ने चक्र निर्माण गर्नुपर्छ । यहीँबाट हरित अर्थतन्त्रको नयाँ ढोका खुल्न सक्छ ।
तर हरित क्रान्ति भन्दै रासायनिक विषादीको प्रयोग बढाउनु मात्र यसको उद्देश्य हुनुहुँदैन । जैविक मल, एकीकृत कीट व्यवस्थापन, स्थानीय बीउको संरक्षण, पानीको मितव्ययी प्रयोग, माटोको स्वास्थ्य र जैविक विविधताको संरक्षणलाई पनि उत्तिकै महत्व दिनुपर्छ । पुरानो ज्ञान र नयाँ प्रविधिको संयोजन नै नेपालको मौलिक बाटो हुन सक्छ । सरकारले नीति बनाउने, निजी क्षेत्रले लगानी गर्ने, सहकारीले उत्पादन र बजारीकरणमा भूमिका खेल्ने तथा स्थानीय तहले जमिन, प्रविधि र पूर्वाधार व्यवस्थापन गर्ने हो भने हरित क्रान्ति सम्भव छ । अबको हरित क्रान्ति खेतमा मात्र होइन, सोचमा पनि हुनुपर्छ । विदेशमा श्रम बेच्ने युवालाई स्वदेशमै उत्पादनको मालिक बनाउने, आयातमा निर्भर अर्थतन्त्रलाई उत्पादनमुखी बनाउने र प्राकृतिक स्रोतलाई दोहन होइन, दिगो उपयोगमा रूपान्तरण गर्ने अभियान नै नेपालको नयाँ हरित क्रान्ति हो । नेपालसँग हरित क्रान्तिका लागि प्रकृतिले दिएको सबैभन्दा ठूलो पूँजी छ । अब चाहिएको छ– दूरदृष्टि, प्रविधि, लगानी, बजार र राजनीतिक इच्छाशक्ति । हरित क्रान्ति सफल भयो भने नेपालले केवल खाद्यान्नमा आत्मनिर्भरता हासिल गर्ने छैन; रोजगारी सिर्जना, आय वृद्धि, स्वच्छ ऊर्जा, कृषि उद्योग र समृद्धिको नयाँ आधारसमेत निर्माण गर्न सक्छ ।
