सम्पादकीय। मुगुका २५ वर्षीय गणेश नेपालीको आत्मदाह र त्यसपछिको दुःखद निधन एउटा व्यक्तिको मृत्यु मात्र होइन, राज्य र समाज दुवैले आत्मसमीक्षा गर्नुपर्ने गम्भीर चेतावनी हो । काठमाडौंमा श्रम गरेर परिवार पाल्ने सपना बोकेका एक युवाले सार्वजनिक स्थानमै आफ्नै शरीरमा आगो लगाउनुपर्ने अवस्था सिर्जना हुनु कुनै सभ्य समाजका लागि सामान्य घटना हुन सक्दैन । यस्तो घटना राज्यको सेवा प्रणाली, प्रशासनिक व्यवहार र सामाजिक संवेदनशीलतामाथि गम्भीर प्रश्न हो । सरकार, काठमाडौं महानगरपालिका र पीडित परिवारबीच भएको ९ बुँदे सहमति सकारात्मक कदम हो । निष्पक्ष छानबिन समिति गठन, पीडित परिवारलाई राहत, श्रीमतीलाई रोजगारी, छोरीको उच्च शिक्षाको जिम्मेवारी, अन्त्येष्टि व्यवस्थापन, स्वास्थ्य बिमा तथा दोषीमाथि आवश्यक कारबाहीको प्रतिबद्धताले तत्कालीन संकट समाधानतर्फ आशा जगाएको छ । विशेष गरी आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारलाई दीर्घकालीन सहारा दिने गरी शिक्षादेखि रोजगारीसम्मको व्यवस्था गर्ने निर्णय स्वागतयोग्य छ ।
तर यतिमै राज्यको जिम्मेवारी पूरा हुँदैन । नेपालमा धेरै घटनामा सहमति त हुन्छ, तर कार्यान्वयन कमजोर हुने गरेको तीतो अनुभव छ । यस पटक पनि सहमति कागजमा सीमित भयो भने त्यो गणेश नेपालीमाथिको अर्को अन्याय हुनेछ । सरकारले समयसीमा तोकेर प्रत्येक बुँदाको कार्यान्वयन सार्वजनिक गर्नुपर्छ । छानबिन समिति निष्पक्ष, स्वतन्त्र र विश्वसनीय हुनुपर्छ । यदि घटनामा कसैको लापरबाही वा अमानवीय व्यवहार पुष्टि हुन्छ भने कानुनअनुसार कारबाही हुनुपर्छ । न्यायको आधार सहानुभूति होइन, सत्य र उत्तरदायित्व हुनुपर्छ ।गणेश नेपालीको मृत्युले अर्को गम्भीर प्रश्न पनि उठाएको छ । गाउँमा अवसर नहुँदा हजारौं युवा काठमाडौं र अन्य सहरमा असुरक्षित रोजगारी गर्न बाध्य छन् । उनीहरू दैनिक ज्यालादारी, राइड सेयरिङ, डेलिभरी तथा अन्य अनौपचारिक क्षेत्रमा संघर्ष गरिरहेका छन् । उनीहरूमाथि राज्यको व्यवहार दण्डात्मक होइन, सेवामुखी हुनुपर्छ । नियम कार्यान्वयन गर्ने निकायले कानुन लागू गर्दा पनि मानवीय संवेदनशीलता गुमाउनु हुँदैन । एउटा सामान्य विवाद जीवन समाप्त गर्ने बिन्दुसम्म पुग्नु राज्य संयन्त्रको असफलताको संकेत हो ।
यद्यपि सम्पूर्ण जिम्मेवारी राज्यमाथि मात्र थोपर्नु पनि उचित हुँदैन । नागरिकले पनि क्षणिक आवेगलाई नियन्त्रण गर्न सिक्नुपर्छ । कुनै पनि अपमान, विवाद वा अन्यायको समाधान आत्मदाह, आत्महत्या वा हिंसा हुन सक्दैन । परिवार, साथीभाइ, नागरिक समाज र सञ्चारमाध्यमले मानसिक तनावमा रहेका व्यक्तिलाई समयमै साथ र परामर्श दिन सक्ने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ । असहमति र अन्यायविरुद्ध कानुनी तथा लोकतान्त्रिक संघर्ष नै सही बाटो हो ।गणेश नेपाली अब फर्केर आउने छैनन् । तर उनको मृत्युबाट राज्यले नागरिकप्रति आफ्नो व्यवहार सुधार्ने, सार्वजनिक निकायलाई थप जवाफदेही बनाउने र नागरिकले पनि धैर्य, संयम तथा कानुनी बाटो रोज्ने संस्कार विकास गर्न सके मात्रै उनको बलिदानबाट समाजले एउटा पाठ सिकेको ठहरिनेछ ।अब आवश्यक कुरा शोक होइन, सुधार हो । सहमतिको पूर्ण कार्यान्वयन, निष्पक्ष न्याय र भविष्यमा यस्ता हृदयविदारक घटना दोहोरिन नदिने दृढ प्रतिबद्धतामै गणेश नेपालीप्रति सच्चा श्रद्धाञ्जली हुनेछ ।
