सम्पादकीय । गण्डकी प्रदेशमा वर्षाको जोखिम बढेको छ । बंगालको खाडीमा विकसित न्यूनचापीय प्रणालीको प्रभावले देशका विभिन्न भागमा निरन्तर वर्षा भइरहेको अवस्थामा गण्डकी र लुम्बिनी प्रदेशमा वर्षा केन्द्रित हुने मौसमविद्को पूर्वानुमानले थप सतर्कताको माग गरेको छ । भारीदेखि अति भारी वर्षा, बाढी, पहिरो, डुबान र हावाहुरीको सम्भावनाले नागरिकको दैनिक जीवन, यातायात, कृषि, पर्यटन तथा भौतिक पूर्वाधारमा प्रत्यक्ष असर पार्न सक्छ । यस्तो अवस्थामा ‘गण्डकी उच्च जोखिममा छ, सचेत बनौँ, सुरक्षित बनौँ’ भन्ने सन्देशलाई सरकारी सूचना मात्र नभई नागरिकको व्यवहारमा उतार्नु आवश्यक छ । वर्षा प्राकृतिक प्रक्रिया हो, तर त्यसबाट हुने क्षति सधैँ प्राकृतिक नियति होइन । जोखिमयुक्त बस्ती, कमजोर सडक, अव्यवस्थित निर्माण, नदीकिनारको अतिक्रमण, पहिरोको सम्भावना भएका भिरालो जमिन र पूर्वसूचनाको बेवास्ताले विपद्को असर बढाउँछ । त्यसैले वर्षाको पूर्वानुमानसँगै जोखिमको पहिचान र समयमै सुरक्षित कदम चाल्नु आजको प्रमुख आवश्यकता हो । गण्डकीको भौगोलिक बनोट आफैँमा संवेदनशील छ । हिमालदेखि पहाड र नदी किनारसम्म फैलिएको यस प्रदेशमा बाढी, पहिरो र सडक अवरोधको जोखिम फरक–फरक स्वरूपमा देखिन्छ । बागलुङ, पर्वत, म्याग्दी, कास्की, स्याङ्जा, तनहुँ, गोरखा र लमजुङलगायत जिल्लाका पहाडी सडक तथा ग्रामीण बस्तीमा निरन्तर वर्षाले जोखिम बढाउन सक्छ । कालीगण्डकी, मोदी, म्याग्दी, दरौँदी र अन्य नदी तथा खोलाको जलस्तर बढ्दा तटीय क्षेत्रका बासिन्दा थप सावधान हुनुपर्छ । जोखिमको वास्तविक अवस्था भने स्थानीय भूगोल, वर्षाको मात्रा र नदीको जलस्तरअनुसार फरक पर्न सक्छ । विशेषगरी बागलुङ र धौलागिरी क्षेत्रका नागरिकले सडक र पहिरोको जोखिमलाई गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ । मध्यपहाडी लोकमार्ग, कालीगण्डकी करिडोर, ग्रामीण सडक तथा बस्ती जोड्ने सहायक मार्गमा पहिरो खस्ने, सडक भासिने र यातायात अवरुद्ध हुने सम्भावनालाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन । लामोदूरीको यात्रा स्थगित गर्नु, अत्यावश्यक यात्रा भएमा मौसम र सडकको अवस्था बुझ्नु तथा रातको समयमा जोखिमपूर्ण सडकमा यात्रा नगर्नु सावधानीका व्यावहारिक उपाय हुन् ।
सरकारले केन्द्रदेखि स्थानीय तहसम्म सुरक्षा संयन्त्र परिचालन गर्ने, सेना, प्रहरी तथा सशस्त्र प्रहरीलाई उद्धारका लागि तयारी अवस्थामा राख्ने, अस्पताल र एम्बुलेन्स सेवा सक्रिय बनाउने तथा जोखिमयुक्त सडकमा भारी उपकरण तयारी अवस्थामा राख्ने जनाएको छ । यी प्रयास सकारात्मक भए पनि विपद् व्यवस्थापनको सफलता निर्देशन जारी गर्नुमात्र होइन, त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा निर्भर हुन्छ । स्थानीय तहले जोखिमयुक्त बस्तीको पहिचान, सुरक्षित स्थानको निर्धारण, उद्धार सामग्रीको व्यवस्थापन र नागरिकसँग नियमित सूचना सम्प्रेषणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । वडा तहसम्मको विपद् व्यवस्थापन संयन्त्र सक्रिय हुनुपर्छ । स्थानीय जनप्रतिनिधि, सुरक्षा निकाय, स्वास्थ्यकर्मी, रेडक्रस, सामुदायिक संस्था र स्वयंसेवकबीच समन्वय भएमा विपद्को समयमा उद्धार तथा राहत कार्यलाई प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ । पूर्वसूचना प्रणालीको उपयोग पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । नागरिकले मौसम तथा बाढीसम्बन्धी आधिकारिक सूचना नियमित हेर्नुपर्छ । सामाजिक सञ्जालमा फैलिने अपुष्ट सन्देशका आधारमा त्रसित हुने वा जोखिमलाई हल्का रूपमा लिने दुवै प्रवृत्ति हानिकारक छन् । विद्यालय, बजार, यातायात व्यवसायी, होटल तथा पर्यटन व्यवसायीले पनि मौसमको अवस्थाअनुसार आफ्नो गतिविधि सञ्चालन गर्नुपर्छ ।
विपद् आउनुअघि सावधानी अपनाउनु सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय हो । नदी, खोला तथा पहिरोको जोखिम भएका क्षेत्रमा बसोबास गर्ने परिवारले सुरक्षित स्थान र आपत्कालीन सम्पर्कको योजना बनाउनुपर्छ । मोबाइल चार्ज राख्ने, आवश्यक औषधि, खानेपानी, टर्च, प्राथमिक उपचार सामग्री र महत्त्वपूर्ण कागजात सुरक्षित राख्ने जस्ता सामान्य तयारीले संकटको समयमा सहयोग पु¥याउन सक्छ । वर्षाका कारण सडक अवरुद्ध भएको अवस्थामा जबर्जस्ती यात्रा गर्नु, बाढी आएको सडक वा खोल्सो पार गर्न खोज्नु, पहिरो खसिरहेको क्षेत्रमा भीड जम्मा गर्नु र जोखिमयुक्त स्थानमा फोटो खिच्न जानु गम्भीर लापरबाही हो । आफू सुरक्षित हुनुका साथै परिवार, छिमेकी र समुदायलाई पनि सुरक्षित राख्ने जिम्मेवारी हरेक नागरिकको हो । सरकारले असोज ९ देखि ११ गतेसम्मको सम्भावित जोखिमलाई ध्यानमा राखेर पूर्वतयारी गरेको जनाएको छ । आइतबारदेखि मौसममा क्रमिक सुधार हुन सक्ने पूर्वानुमान भए पनि सुधारको सम्भावनालाई तत्काल जोखिम समाप्त भएको अर्थमा बुझ्नु हुँदैन । वर्षापछि पनि पहिरो खस्ने, नदीमा जलस्तर बढ्ने र सडक कमजोर हुने जोखिम रहन सक्छ । जोखिमबाट सुरक्षा केवल सरकारी संयन्त्रको जिम्मेवारी होइन, नागरिक, समुदाय र स्थानीय संस्थाको साझा दायित्व हो । मौसमको चेतावनीलाई बेवास्ता गरेर पछुताउनुभन्दा समयमै सचेत भएर सुरक्षित रहनु बुद्धिमानी हो । वर्षा रोकिने प्रतीक्षामा होइन, जोखिम घटाउने तयारीमा जुटौँ । गण्डकी उच्च जोखिममा छ—सचेत बनौँ, सुरक्षित बनौँ ।
