लाल बहादुर नेपाली
वास्तुकला एक कल्पना मात्र होइन यो वास्तबिकतामा आधारित विज्ञान पनि हो जसले कल्पनालाई वस्तुमा परिणत गर्दछ त्यसकारण यसलाई सुक्ष्म अध्ययन र योजनागत आधारमा कल्पना गरि बास्तविकतामा परिणत गर्न जरुरी हुन्छ जति सुक्ष्म अध्ययन र योजना बनाउन सकिन्छ वास्तुकलामा त्यति नै चमक सुन्दरता र सांस्कृतिक तथा मौलिक पहिचानको झल्को देख्न सकिन्छ त्यस कारण हाम्रो पहिचानका लागी हामी विभिन्न बास्तुकला लाई अध्ययन गर्न जरुरी हुन्छ ।
नेपाली वास्तुकला ऐतिहासिक गौरव र समसामयिक चुनौतीहरूः
नेपाली वास्तुकला मात्र भवन निर्माणको कला होइन, यो हाम्रो सांस्कृतिक अस्तित्व, ऐतिहासिक चेतना, धार्मिक आस्था र सामाजिक संरचनाको प्रतिबिम्ब हो । हिमालदेखि तराइसम्म फैलिएको भौगोलिक र सांस्कृतिक विविधताले यहाँका वास्तुशिल्पलाई अद्वितीय र समृद्ध बनाएको छ । तर, यस ऐतिहासिक गौरवशाली परम्परा आज नयाँ युगको प्रवाहमा अस्तित्व र संरक्षणको गम्भीर संकटको सामना गर्दैछ। यस निबन्धमा नेपाली वास्तुकलाको समृद्ध यात्रा, विशेषताहरू र वर्तमान समक्ष रहेका चुनौतीहरूको विस्तृत विवेचना प्रस्तुत गरिनेछ ।
नेपाली वास्तुकलाको ऐतिहासिक परिदृश्यः
नेपाली वास्तुकलाको इतिहास लिच्छवि कालदेखि नै प्रशस्त सामग्री र स्पष्ट प्रमाणहरूले भरिएको छ । काठमाडौँ उपत्यकामा पाइने अनेकौं मन्दिर, स्तूप, हाट्टीघर, दरबारहरू यसको ज्वलन्त उदाहरण हुन् । प्यागोडा शैलीको वास्तुकला नेपालकै विशिष्ट देन हो, जसले पछि एसियाली धेरै मुलुकहरू, विशेष गरी चीन, जापान, तिब्बतलाई प्रभावित गर्यो । भगवान बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनीमा रहेका अशोकस्तम्भ र ऐतिहासिक ढाँचाहरू, तराई क्षेत्रका राजमहल र कोटदुर्गाहरू, पहाडका गाउँघरका पारम्परिक घरहरू र हिमाली क्षेत्रका गुम्बा र गोम्पाहरूले नेपाली वास्तुकलाको व्यापकता र विविधतालाई प्रष्टपण देखाउँछन् ।
वास्तुशिल्पका विशिष्ट आयामहरूः
नेपाली वास्तुकलालाई केही विशेष आयामहरूले परिभाषित गर्छन्
१. धार्मिक तथा प्रतीकात्मकताः प्रायः सबै पुराना भवनहरूमा धार्मिक र प्रतीकात्मक तत्वहरूको अभिव्यक्ति पाइन्छ। मन्दिरहरूको विशेष शैली, तोरण, त्रिशुल, धर्मचक्र, पशुपतिको निशाना, विभिन्न मूर्तिहरूले यसलाई स्पष्ट पार्छन् । मण्डलाकार संरचना, मूलस्तम्भ (केशर स्तम्भ) जस्ता तत्वहरू सृष्टि र जीवनको दर्शनसँग जोडिएका छन् ।
२. स्थानीय सामग्री र प्रविधिः ढुङ्गा, ईंट, काठ, माटो जस्ता स्थानीय सामग्रीको प्रयोग, काष्ठकलामा कोदाली, च्वासी, झिजी जस्ता नक्काशी, ढुङ्गामा तक्षण कला, जोगी ढोका, सञ्ज्या, टुन्डल जस्ता तत्वहरू स्थानीय प्रविधिको निपुणताको परिचय दिन्छन् ।
३. प्रकृतिसँग सामंजस्यः पारम्परिक घरहरू ऋतु, हावापानी र भूगोललाई ध्यानमा राखेर निर्माण गरिन्थे। तराईमा हावा चल्ने, पहाडमा गर्मी रोक्ने र हिमालमा चिसोबाट जोगिने संरचनाहरूको अभिकल्पना गरिन्थ्यो ।
४. सामुदायिक सहभागिताः गाउँघर, पाटी, पौवा, धर्मशाला, इनार जस्ता सार्वजनिक संरचनाहरू सामुदायिक आवश्यकता र सहकार्यबाट निर्माण हुन्थे। यसले सामाजिक समरसतालाई पनि प्रोत्साहन गथ्र्यो ।
समसामयिक चुनौतीहरूः
ऐतिहासिक गौरव भए पनि आधुनिक नेपालमा नेपाली वास्तुकला अनेकौं जटिल समस्याहरूबीच सङ्कटापन्न अवस्थामा छ। यसका प्रमुख कारणहरू यसप्रकार छन्ः
१. शहरीकरण र अनियोजित विकासः तीव्र शहरीकरणले ऐतिहासिक सहरहरूको संरचना, स्केल र सौन्दर्यलाई भङ्ग गरिरहेको छ । काठमाडौँ उपत्यकाको दृष्यावली ‘कंक्रिटको जंगल’मा परिणत भएको छ। पुराना, कलात्मक भवनहरू ढालिएर त्यसको ठाउँमा बहुमजिला, अरूचिकर इमारतहरू उक्लिँदैछन् । सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षणको अभावमा ऐतिहासिक बस्तीहरूको मौलिकता हृास हुँदैछ ।
२. नयाँ निर्माण प्रविधि र सामग्रीको अंधाधुंध प्रयोगः कंक्रिट, स्टिल, ग्लास जस्ता आधुनिक सामग्री र प्रविधिको अनियन्त्रित प्रयोगले पारम्परिक शैली, सामग्री र कलालाई पछ्याउर राखेको छ । नयाँ निर्माणहरूमा नेपालीपनको अभाव झल्कन्छ । पारम्परिक काष्ठकलामा निपुण मिस्त्रीहरूको संख्या घट्दै गएको छ र तिनको ज्ञान संरक्षणको अभाव छ ।
३. संरक्षण नीति र कार्यान्वयनको कमजोरीः सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण सम्बन्धी कानून, नीति र नियमहरू छन् तर तिनको कार्यान्वयन निकै निर्बल छ । अवैध कब्जा, अनियन्त्रित मर्मतसंवाद, व्यावसायिक दबाब र भ्रष्टाचारले ऐतिहासिक इमारतहरूको हालत सुधार हुन सकेको छैन । युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा परेका स्थलहरूको अवस्था पनि चिन्ताजनक छ ।
४. सामाजिक चेतनाको अभावः आम नागरिक, यहाँसम्मकी स्थानीय स्तरका निकायहरू र निजी निर्माताहरूमा पारम्परिक वास्तुकलाको मूल्य र संरक्षणको आवश्यकताप्रति चेतनाको कमी देखिन्छ । ‘पुरानो’ भन्ने कुरालाई ‘अविकसित’ वा ‘असुविधाजनक’ को रूपमा हेरिन्छ । आधुनिकताको अंधानुकरणले पारम्परिकता माथि प्रहार गरिरहेको छ ।
५. प्राकृतिक विपदा र जलवायु परिवर्तनः नेपाल भूकम्पप्रवण मुलुक हो । २०७२ को भुकम्पले धेरै ऐतिहासिक संरचनाहरू ध्वस्त गर्यो । त्यसको पुनर्निर्माण कार्यमा पनि मौलिकता र प्राविधिकताको कमी देखियो । साथै, जलवायु परिवर्तनको असरले पारम्परिक सामग्री र संरचनामा पनि नकारात्मक असर पारेको छ ।
६. आर्थिक अभाव र प्राथमिकताको कमिः सरकारी तहमा संस्कृति र विरासत संरक्षणलाई प्राथमिकतामा राखिएको छैन । आवश्यक बजेट, विशेषज्ञ मानवशक्ति र तालिमको अभावले संरक्षण कार्य अगाडि बढ्न सकिरहेको छैन । पारम्परिक सामग्रीहरू महँगो र दुर्लभ हुँदै गएकाले तिनको प्रयोग घट्दो छ ।
के गर्न सकिन्छ ? समाधानका केही आयामः
यस गम्भीर संकटबाट नेपाली वास्तुकलालाई बचाउन र समकालीन सन्दर्भमा पनि जोगाउन केही ठोस कदम चाहिन्छ ।
१. सुदृढ नीति, कानून र कडा कार्यान्वयनः ऐतिहासिक सहरहरूको व्यवस्थापन, नयाँ निर्माणमा पारम्परिक तत्व अनिवार्य गर्ने, अवैध निर्माण रुपान्तरण रोक्ने कडा कानून बनाई प्रभावकारी रूपमा लागू गर्नुपर्छ। ‘विकास’ र ’संरक्षण’ बीचको सन्तुलन कायम गर्नुपर्छ ।
२. सामुदायिक सहभागिता र जागरूकताः स्थानीय समुदायलाई संरक्षण कार्यमा सिधै संलग्न गराउने, तिनको अधिकार स्थापित गर्ने र लाभान्वित गर्ने योजनाहरू बनाउनुपर्छ । विद्यालयस्तरदेखि नै वास्तुकला र संस्कृति शिक्षालाई समावेश गर्नुपर्छ ।
३. पारम्परिक ज्ञान र नवीनताको समन्वयः पारम्परिक मिस्त्रीहरूको ज्ञानलाई दस्तावेजीकरण गरी संरक्षण गर्ने, युवा पुस्तालाई यो कलासँग जोड्ने प्रशिक्षण कार्यक्रम चलाउनुपर्छ । आधुनिक आवश्यकतालाई पूरा गर्दै पनि पारम्परिक सौन्दर्यशास्त्र र प्रविधिको प्रयोग गर्ने ‘नव–पारम्परिक’ डिजाइनलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ ।
४. प्राथमिकता र आर्थिक व्यवस्थाः सरकारले संस्कृतिको मुल्यांकन गरी संरक्षण कार्यलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ । पर्यटनलाई विरासतसँग जोडेर आर्थिक प्रवद्र्धन गर्न सकिन्छ । निजी क्षेत्रलाई पनि संरक्षणमा लगाउने प्रोत्साहन (इन्सेन्टिभ) दिनुपर्छ । ५. प्राविधिक संरक्षण र अनुसन्धानः भूकम्परोधी तरिकाले पारम्परिक संरचनाहरूको मर्मतसंभार गर्ने प्रविधि विकास गर्नुपर्छ । पारम्परिक सामग्री (जस्तैः धातुका कील, ढुङ्गा जोड्ने मसला) को अनुसन्धान गरी नयाँ ढंगले प्रयोग गर्ने प्रयास हुनुपर्छ ।
निष्कर्षः
नेपाली वास्तुकला भौतिक संरचनामात्र होइन, हाम्रो सामूहिक स्मृति र पहिचानको आधारस्तम्भ हो। यसलाई संरक्षण गर्नु भनेको ढुङ्गा–काठ बचाउनु मात्र होइन, हाम्रो इतिहास, दर्शन र कलात्मक प्रतिभालाई भविष्यसँग जोड्नु हो । वर्तमान चुनौतीहरू ठूला छन्, तर असम्भव छैनन् । यसको लागि दूरदर्शी नीति, सामूहिक इच्छाशक्ति, सामुदायिक सहभागिता र रचनात्मक समन्वयको आवश्यकता छ । आधुनिकता र पारम्परिकताको सुन्दर सहअस्तित्व नै नेपाली वास्तुकलालाई नयाँ जीवन दिन सक्छ र हाम्रो सांस्कृतिक विरासतलाई अमर बनाउन सक्छ । हामीले आफ्नो भवनहरू मात्र होइन, आफ्नो अस्मिता पनि टुट्दै गएको देखिरहेका छौँ । अब समय चुप लागी हेर्ने होइन, सचेत र सक्रिय हुने हो । त्यसकारण कला, संस्कृतीको संरक्षणका लागी यो पुस्ताले शिक्षा र चेतना मात्र होइन् व्यवहारिकतामा नयाँपन ल्याउन अत्यन्त जरुरी छ ।
